Dystrybucja i sprzedaż detaliczna:

Dział Wydawnictw IGiPZ PAN
ul. Twarda 51/55, 00-818 Warszawa
tel.: (0-22) 697-88-59; fax: (0-22) 620-62-21
e-mail: wydawnictwa.igpz@twarda.pan.pl
cena: 30 zł
Ewa Roo-Zielińska
Fitoindykacja jako narzędzie oceny środowiska fizycznogeograficznego.
Podstawy teoretyczne i analiza porównawcza stosowanych metod
Prace Geograficzne IGiPZ PAN, 199, 2004, 258 s.
ISBN: 83-87954-53-5; PL ISSN 0373-6547

Spis treści

1. WSTĘP: CEL I ZAKRES PRACY


2. HISTORIA ROZWOJU FITOINDYKACJI


3. TEORETYCZNE PODSTAWY FITOINDYKACJI GEOBOTANICZNEJ I DEFINICJE POJĘĆ PODSTAWOWYCH


4. PRZEGLĄD SKAL I METOD STOSOWANYCH W FITOINDYKACJI GEOBOTANICZNEJ

4.1. Klasyfikacje gatunków roślin na podstawie ich cech diagnostycznych - skale jakościowe

4.1.1. Klasyfikacje gatunków roślin na podstawie przystosowawczych cech morfoanatomicznych i fizjologicznych

4.1.2. Klasyfikacje gatunków na podstawie kryteriów zachowań wobec antropogenicznych i naturalnych oddziaływań środowiskowych

4.1.3. Klasyfikacje gatunków roślin według kryteriów historycznych, socjo-ekologicznych i fitogeograficznych

4.2. Klasyfikacje gatunków roślin na podstawie ich amplitudy ekologicznej - skale rangowe (pseudoilościowe)

4.2.1. Skale klimatyczne

4.2.2. Skale glebowe

4.3. Przegląd metod indykacji środowiska na podstawie charakterystyki florystyczno-ekologicznej płatu roślinnego

4.3.1. Indykacja stanu i przemian roślinności

4.3.2. Indykacja stanu i przemian warunków środowiska abiotycznego


5. TERENY BADAŃ I MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE


6. ANALIZA PORÓWNAWCZA WYBRANYCH SKAL EKOLOGICZNYCH LICZB WSKAŹNIKOWYCH

6.1. Założenia teoretyczne

6.2. Metody analizy

6.3. Wyniki

6.3.1. Analiza porównawcza systemów ekologicznych liczb wskaźnikowych na podstawie zbioru charakterystycznych gatunków łąkowych z klasy Molinio-Arrhenatheretea

6.3.2. Analiza porównawcza systemów ekologicznych liczb wskaźnikowych na podstawie jednostek fitosocjologicznych łąk z klasy Molinio-Arrhenatheretea

6.4. Podsumowanie wyników analizy porównawczej trzech systemów ekologicznych liczb wskaźnikowych


7. SYSTEM JEDNOSTEK SYNTAKSONOMICZNYCH A CECHY DIAGNOSTYCZNE GATUNKÓW CHARAKTERYSTYCZNYCH


8. WARTOŚĆ WSKAŹNIKOWA ZBIOROWISK ROŚLINNYCH

8.1. Wprowadzenie

8.2. Materiały źródłowe

8.3. Zbiorowiska łąkowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea jako wskaźniki warunków środowiska fizycznogeograficznego

8.3.1. Charakterystyka ekologiczna zbiorowisk łąkowych na podstawie fitoindykacji

8.3.2. Charakterystyka ekologiczna zbiorowisk łąkowych w powiązaniu z bezpośrednimi pomiarami właściwości gleb

8.4. Zbiorowiska roślinne jako "dobre" i "złe" indykatory


9. FITOINDYKACJA GEOBOTANICZNA JAKO NARZĘDZIE OCENY ZMIENNOŚCI PRZESTRZENNEJ WARUNKÓW ŚRODOWISKA GEOGRAFICZNEGO - PRZYKŁADY ZASTOSOWAŃ NA WYBRANYCH OBSZARACH MODELOWYCH

9.1. Wprowadzenie

9.2. Zastosowanie fitoindykacji geobotanicznej w różnych skalach przestrzennych

9.3. Podsumowanie


10. ZASTOSOWANIE METOD FITOINDYKACYJNYCH W PRAKTYCE

10.1. Leśnictwo

10.2. Rolnictwo

10.3. Monitoring

10.4. Planowanie przestrzenne

10.5. Rekreacja i turystyka

10.6. Prognozy zmian klimatu w związku z przewidywanym globalnym ociepleniem


11. PODSUMOWANIE WYNIKÓW

11.1. Zakres stosowalności metod fitoindykacyjnych

11.2. Kierunki dalszych badań


LITERATURA

Streszczenie

Praca składa się z czterech podstawowych części. W pierwszej (rozdziały 1-4) sprecyzowano zakres, cel i przedmiot badań, omówiono historię rozwoju fitoindykacji geobotanicznej, przedstawiono założenia teoretyczne, podano definicje pojęć podstawowych (m.in. fitoindykacji geobotanicznej, indykatora, obiektu indykowanego, pola indykacji), umiejscowiono fitoindykację wśród innych działów bioindykacji. Dokonano przeglądu podstawowych klasyfikacji cech diagnostycznych gatunków (skal jakościowych), jak też skal ekologicznych liczb wskaźnikowych (rangowych) opracowanych na podstawie flory Niemiec (Ellenberg i in. 1991), Polski (Zarzycki i in. 2002) oraz Szwajcarii (Landolt 1977).

Znajomość struktury szaty roślinnej, jej przestrzennego zróżnicowania, zestawu ilościowego i jakościowego gatunków roślinnych, ich żywotności oraz amplitudy ekologicznej - pozwala określić nie tylko aktualny stan, ale także procesy zachodzące w tych składowych środowiska, które są dla niej ekologicznie istotne. Jest to przedmiot fitoindykacji geobotanicznej.

Celem pracy jest: 1) ujęcie zagadnień dotyczących fitoindykacji geobotanicznej na szerszym tle obejmującym historię tej koncepcji, podstawy teoretyczne i metodyczne oraz umiejscowienie w obrębie badań dotyczących (bio)indykacji, 2) analiza porównawcza przyjętych w Europie skal ekologicznych liczb wskaźnikowych: Ellenberga, Landolta i Zarzyckiego, 3) określenie wartości układów roślinnych jako wskaźników wybranych właściwości gleb i cech klimatu, 4) powiązanie jednostek wyróżnionych według kryteriów florystyczno-fitosocjologicznych z charakterystykami ekologicznymi, wyrażonymi zakresem udziału gatunków o określonych wartościach liczb (symboli) wskaźnikowych, 5) prezentacja zastosowań fitoindykacji geobotanicznej w charakterystyce zmienności przestrzennej ekologicznych wymagań roślinności oraz na tej podstawie interpretacja zróżnicowania przestrzennego wybranych cech siedliska i klimatu na wybranych obszarach modelowych, 6) wskazanie przydatności metod z zakresu fitoindykacji w praktyce i omówienie zakresu ich stosowalności.

W drugiej części pracy (rozdział 6) poddano analizie porównawczej skale ekologiczne liczb wskaźnikowych Ellenberga, Landolta i Zarzyckiego na podstawie dwóch zbiorów: charakterystycznych gatunków łąkowych i budowanych przez nie jednostek fitosocjologicznych należących do klasy łąk Molinio-Arrhenatheretea i wykazano:

Interpretację uzyskanych wyników przeprowadzono na podstawie dwóch przeciwstawnych hipotez. Pierwsza zakłada, że porównywane skale są zbliżone, poszczególnym stopniom odpowiadają te same zakresy rzeczywistych pomiarów, a różnice dotyczą oceny wymagań gatunków jako wskaźników warunków środowiskowych. Druga alternatywna hipoteza zakłada, że skale są różne (przesunięte najczęściej o 1 stopień), a wymagania gatunków względem analizowanych cech środowiska geograficznego - zbliżone. Analiza histogramów frekwencji poszczególnych kategorii gatunków pokazuje, że jednoznacznymi przykładami pierwszej koncepcji są skale: (1) natężenia światła "L" - Ellenberga i Zarzyckiego, (2) temperatury "T" - Ellenberga i Landolta, (3) stopnia kontynentalizmu "K" - Landolta i Zarzyckiego, (4) wilgotności gleb "F" - Ellenberga i Zarzyckiego, (5) kwasowości gleb "R" - Ellenberga i Zarzyckiego, (5) zawartości azotu w glebie "N" - Ellenberga i Landolta.

Według drugiej koncepcji rozkład frekwencji kategorii gatunków na histogramach pozwala wyjaśnić w sposób jednoznaczny różnice (przesunięcia) następujących porównywanych par skal: (1) temperatury "T" - Ellenberga i Zarzyckiego, (2) kwasowości gleb "R" - Ellenberga i Landolta oraz Landolta i Zarzyckiego, (3) zawartości azotu w glebie "N" - Ellenberga i Zarzyckiego oraz Landolta i Zarzyckiego.

Kolejna część pracy (rozdziały 7-9) obejmuje trzy podstawowe zagadnienia:

  1. Określenie powiązań jednostek wyróżnionych według kryteriów florystyczno-fitosocjologicznych łąk z klasy Molinio-Arrhenatheretea (wskaźniki "abstrakcyjne") z charakterystykami ekologicznymi wyrażonymi zakresem udziału gatunków roślin o określonych wartościach liczb (symboli) wskaźnikowych. W większości analizowanych przypadków zakwalifikowanie gatunków charakterystycznych do określonych zespołów znajduje potwierdzenie w siedliskowej diagnozie przeprowadzonej przy zastosowaniu metody fitoindykacyjnej Ellenberga i in. (1991). Diagnozy fitoindykacyjne korzystające z tzw. liczb wskaźnikowych mogą być dobrym dopełnieniem klasycznej fitosocjologicznej analizy zbiorowisk roślinnych.

  2. Wykazanie wartości wskaźnikowej konkretnego płatu roślinnego na przykładzie zbiorowisk łąkowych (wskaźników "realnych") należących do wąsko określonych zespołów, związków Arrhenatherion, Calthion i Cnidion - na podstawie składu gatunków i ich udziału powierzchniowego. Omawia możliwości wykorzystania różnych ujęć fitoindykacyjnych: udziału pełnej listy gatunków, tylko gatunków dominujących, średnich ważonych wartości liczb wskaźnikowych dla danego płatu, czy ekologicznych grup gatunków o podobnych wymaganiach ekologicznych. Wyniki skonfrontowane z bezpośrednimi pomiarami glebowymi dały dowód na duży stopień wiarygodności liczb wskaźnikowych. Wskazano również "dobre indykatory", czyli zbiorowiska roślinne - z reguły o wąskiej amplitudzie ekologicznej względem parametrów siedliska (m.in. murawy ciepłolubne, wrzosowiska, torfowiska) oraz "złe" (lub "obojętne") o szerokim spektrum wymagań siedliskowych (np. zbiorowiska leśne w różnych stadiach rozwojowych o nieutrwalonej strukturze).

  3. Wykazanie przydatności fitoindykacji geobotanicznej jako narzędzia opisu zmienności przestrzennej ekologicznych wymagań roślinności na wybranych obszarach modelowych, których wielkość powierzchni przyjęto jako kryterium porządkujące. Zestawiono wartości liczb wskaźnikowych (także ich zróżnicowanie przestrzenne) z rzeczywistymi pomiarami glebowymi i klimatycznymi:

    • w skali lokalnej - na przykładzie układów katen wzdłuż określonego gradientu topografii terenu (Wigierskiego Parku Narodowego, Garbu Pińczowskiego, czy wąwozu w Młodzawach) stosowano różne ujęcia fitoindykacyjne. Wykazano przydatność ekologicznych grup gatunków o skrajnych wymaganiach ekologicznych do diagnozy i oceny mikrozróżnicowania lokalnego analizowanych właściwości gleb (kateny Wigierskiego Parku Narodowego); wobec ostro zarysowanych gradientów środowiskowych dobrą miarą mogą być również wartości średnich ważonych liczb wskaźnikowych np. w obrębie kateny Garbu Pińczowskiego, czy wąwozu w Młodzawach. Dla omówionych układów katenalnych oraz niewielkich obszarów modelowych (np. Białołęki Dworskiej), dla których opracowuje się mapy w skalach szczegółowych (np. 1:10000) - konieczne są opracowania fitoindykacyjne poszczególnych jednorodnych płatów roślinnych;

    • dla większych powierzchniowo obszarów modelowych (Łomianki i Pińczów) przy konstrukcji map fitoindykacyjnych w skalach średnich (odpowiednio: 1: 50000 oraz 1: 25000), wystarczy reprezentatywna liczba zdjęć, dla każdej wyróżnionej jednostki fitososcjologicznej, a wartości średnich ważonych "liczb" wskaźnikowych mogą być ekstrapolowane na pozostałe wydzielenia przy wykorzystaniu mapy roślinności rzeczywistej oraz wiedzy na temat syntaksonomiczno-typologicznego zróżnicowania zbiorowisk roślinnych. Dla obszaru Pińczów - mapa roślinności rzeczywistej oraz trzy mapy pochodne określające wymagania roślinności w stosunku do czynników edaficznych (wilgotności "F", kwasowości "R" i zawartości azotu w glebach "N") - stanowiły podstawę do sporządzenia mapy 14 typów regionów ekologicznych, różniących się kombinacją zbiorowisk roślinnych jako wskaźników zróżnicowania czynników siedliskowych. Mapę tę można traktować jako płaszczyznę odniesienia dla ewentualnych naturalnych lub antropogenicznych przemian zbiorowisk roślinnych i ich siedlisk;

    • dla wielkich powierzchniowo obszarów, dla których opracowywane są mapy roślinności w skalach przeglądowych, często na podstawie zdjęć lotniczych i satelitarnych (Faliński. 1990, 1991), można możliwie szybko i precyzyjnie diagnozować i oceniać komponenty środowiska przyrodniczego, uwzględniając wartości średnich liczb wskaźnikowych tylko dla wybranych powierzchni testowych. Zdobyte doświadczenia na wybranych obszarach modelowych wskazują, że dla wyrażenia zróżnicowania warunków środowiska abiotycznego w skalach średnich i przeglądowych wystarczająca jest lista gatunków dominujących w zdjęciu fitosocjologicznym, a gatunki sporadyczne tworzą zbędny "szum informacyjny";

    • w skali ponadregionalnej (rozpiętość ok. 2000 km) wykazano, że bory sosnowe ze związku Dicrano-Pinion i Phyllodoco-Vacinion są dobrymi wskaźnikami zmieniającego się stopnia kontynentalizmu klimatu i temperatury. Na dwóch transektach wytyczonych w Europie północnej i środkowej analizowano zmieniający się skład gatunkowy borów sosnowych w dużej skali geograficznej, który jest wypadkową przede wszystkim warunków klimatycznych. Przyjęto bowiem, że gradient kontynentalizmu i temperatury, przy względnie stałych czynnikach edaficznych (typ gleb bielicoziemnych), w znacznym stopniu determinuje zmiany składu florystycznego i zasięgów gatunków roślin w trwałych zbiorowiskach borów sosnowych, a wpływ pozostałych czynników abiotycznych (głównie glebowych) jest tylko modyfikujący. Wykazano, że w takich wypadkach nie można posługiwać się tylko gatunkami dominującymi w zdjęciach fitosocjologicznych (o pokryciu projekcyjnym >5%), należy uwzględnić także gatunki sporadyczne (o niewielkim udziale powierzchniowym - 0,1%). Na transekcie "północnym", gatunki wskazujące na obszary umiarkowanie ciepłe (T 6-7) pojawiają się na stanowisku łotewskim z minimalnym udziałem powierzchniowym i są zwiastunem obszarów o wyższych temperaturach.

Rozdział 10 dotyczy jedynie wybranych przykładów wykorzystania metod fitoindykacyjnych w praktyce. W leśnictwie fitoindykacja odgrywa znaczną rolę przy ocenie wielkości skażeń przemysłowych powodujących depozycję atmosferycznego azotu i koncentrację w glebie nadmiaru substancji odżywczych i zakwaszających w ekosystemach leśnych. Prowadzi to do rozrastania się gatunków nitrofilnych, wycofywania gatunków oligotroficznych i wypierania drobniejszych gatunków wymagających dostępu światła do dna lasu (Binkley, Högberg 1997; Falkengren-Grerup 1995; Diekmann 1995; Kellner, Redbo-Torstensson 1995). Także dla oceny innych antropogenicznych aktywności dotyczących m.in.: przerzedzania drzewostanów zmieniających dostęp światła do dna lasu, zmiany stosunków wodnych, całkowitych lub częściowych wyrębów leśnych, wykorzystywane są z powodzeniem ekologiczne liczby wskaźnikowe. Także zagadnienie gatunków roślin zagrożonych może być rozwiązywane przy wykorzystaniu metod z zakresu fitoindykacji geobotanicznej (Gustafsson 1994).

Znaczenie fitoindykacji geobotanicznej do oceny przydatności terenu dla potrzeb rolnictwa wykazywane było w Polsce przede wszystkim przez Wójcik (1977, 1983) oraz Borowca (1972 a,b) i dotyczy przede wszystkim roli wskaźnikowej gatunków chwastów towarzyszących uprawom okopowym i zbożowym oraz skali liczb ekologicznych Ellenberga przy wyróżnianiu tzw. kompleksów rolniczej przydatności gleb. Diagnozy siedliskowe gatunków chwastów na podstawie skali ekologicznej Ellenberga (1956) okazały się przydatne przy porównaniu warunków rozwoju roślin uprawnych w różnych regionach geograficznych (Wójcik 1977). Gatunki chwastów odgrywają znaczną rolę w ocenie żyzności siedlisk, ich odczynu i obecności wapnia, mogą być także wskaźnikami obecności i jakości wody gruntowej (Hill i Ramsay publikacja htm).

Zmiany różnych komponentów środowiska przyrodniczego są analizowane w Polsce w ramach programów monitoringowych, z których najważniejsze z punktu analiz roślinności to: Montoring Lasu, Monitoring Zintegrowany, Przyrodniczy oraz Różnorodności Biologicznej.

W latach 90. XX w. powstał pilotażowy projekt systemu biologicznych wskaźników stanu i zmian środowiska dla potrzeb ówczesnego Monitoringu Środowiska, który stworzył wytyczne do badań nad stanem środowiska trzech kompleksów leśnych: Puszczy Boreckiej, Kampinoskiej i Niepołomickiej - położonych na transekcie biegnącym z północy na południe Polski. Porównanie tylko dojrzałych fitocenoz boru mieszanego wskazało na zbliżony poziom naturalności, przejawiający się tym samym typem hemerobii i strategii życia roślin. Możliwości zastosowania fitoindykacji geobotanicznej do oceny wielu elementów środowiska fizycznogeograficznego zostało opisane wraz z instrukcją postępowania dla stacji bazowych wybranych do badań monitoringowych w ramach Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego (Roo-Zielińska, Kostrowicki 1995). W Monitoringu Lasu, analizuje się zmiany zachodzące na tzw. testowych powierzchniach monitoringowych, przy wykorzystaniu, zależnie od postawionego celu, skal ekologicznych - zarówno jakościowych, jak również rangowych. Liczba i udział gatunków reprezentujących określone formy życiowe są przede wszystkim zależne od czynników lokalno-siedliskowych takich jak żyzność i wilgotność gleby, a także dostępu światła do dna lasu (Solon. 2000). Ocenę stopnia antropogenicznego odkształcenia stanowiska określa się na podstawie grup gatunków o określonej strategii życia roślin i stopniu hemerobii. Przeprowadza się również ocenę wilgotności podłoża, kwasowości i zawartości azotu, na podstawie skali liczb wskaźnikowych Ellenberga (Solon 2000).

Raport dotyczący Monitoringu Ekosystemów Leśnych w Europie (de Vries i in. 2003) wykazuje, że najsilniejsza, spośród analizowanych zależności, jest korelacja wartości liczby "T" Ellenberga i rocznej temperatury powietrza (R2 0,77) i jest dowodem, że rola gatunków roślin jako wskaźników zmian klimatu, szczególnie ocieplenia, może być znacząca. W przeglądzie projektów wchodzących w zakres Monitoringu Różnorodności Biologicznej lasów w Europie (Khanina i in. 2001) wskazano na przydatność ekologicznych liczb wskaźnikowych Ellenberga (Ellenberg 1974), Landolta (Landolt 1977), Ramienskiego (Ramienskij i in.1956) do oceny stanu i zmian warunków środowiska geograficznego.

W planowaniu przestrzennym w idei przyświecającej twórcom eksperymentalnego projektu urbanistycznego zespołu osiedli mieszkaniowych w Białołęce Dworskiej w Warszawie (Andrzejewski 1980, 1982, 1985), przydatnym narzędziem okazały się metody z zakresu fitoindykacji geobotanicznej. Wykonane na potrzeby wspomnianego projektu mapy geobotaniczne (Roo-Zielińska 1982), traktowane są z założenia jako równorzędne składniki opracowania ekofizjograficznego, na które składają się m.in. studia klimatologiczne, hydrologiczne oraz glebowe. Wykorzystano informacje zawarte na mapach geobotanicznych i wszelkich fitoindykacyjnych mapach pochodnych w syntezie badań ekofizjograficznych. Natomiast szczegółowe wyniki waloryzacji szaty roślinnej uwzględniające jej strukturę, stopień komplikacji, właściwości zdrowotne, walory krajobrazowe posłużyły do sformułowania wskazówek na temat racjonalnego zagospodarowania i wykorzystania poszczególnych fitocenoz. Ekologiczna waloryzacja terenu może być przydatna przy konstrukcji planów zagospodarowania przestrzennego strefy podmiejskiej.

Jednym z wielu typów oddziaływań człowieka na roślinność i jej środowisko jest turystyka łącznie z rekreacją, a wśród nich: wydeptywanie prowadzące do mechanicznego niszczenia roślinności i zaśmiecanie prowadzące do jej ruderalizacji i eutrofizacji (Faliński 1992), co z kolei jest przyczyną zmian w strukturze i składzie florystycznym fitocenoz, w których pojawiają się azotolubne (nitrofilne) gatunki ruderalne. Wartość indykacyjna roślinności ma tu wielkie znaczenie, gdyż, mimo częściowego zniszczenia nie traci ona swych własności wskaźnikowych. Opracowaniem traktującym o relacji między roślinnością a rekreacją jest publikacja Krzymowskiej-Kostrowickiej (1997). Autorka wskazuje na najwyższe wartości rekreacyjne i zdrowotne zbiorowisk grądów, borów mieszanych, łąk i pastwisk typu świeżego.

Pignatti i in.(2001) udowadniają, że wskaźniki Ellenberga mogą być przydatne do zdefiniowania zbiorowisk roślinnych jako "odcisków" warunków środowiska (fingerprints) poprzez wykorzystanie ich składu gatunkowego wyrażającego zmiany siedliskowe i klimatyczne. W ten sposób można śledzić efekty zmian klimatu na lokalną florę i roślinność. Wyraźny trend wzrostu wartości średniej liczby "T" w okresie 50 lat w dolinie Inferno (Włochy) może być związany z przewidywanym globalnym ociepleniem klimatu. Jak zwracają uwagę Thompson i in. (1993), Pignatti i in. (2001) niezmiernie potrzebne są uogólnienia dotyczące wartości wskaźnikowej roślinności dla rozwiązania nasilających się problemów związanych ze współczesnym sposobem użytkowaniem ziemi, zmianami klimatu i wpływem zanieczyszczeń. Taką rolę w znacznym stopniu, jak wykazały zaprezentowane przykłady, spełnia fitoindykacja geobotaniczna.

Na zakończenie opracowania (rozdział 11) przeprowadzono krytyczną ocenę ujęć fitoindykacyjnych - wskazano ich ograniczenia (m.in. niejednokrotnie element "zamkniętego koła"; nie wynikają z bezpośrednich pomiarów, lecz z obserwacji; analizie powinny podlegać płaty jednorodne; im większy geograficzny dystans dzieli badaną powierzchnię od objętej analizą Ellenberga, tym większe jest ryzyko popełnienia błędu; indykatorami nie powinny być zbiorowiska o nieustabilizowanej strukturze) i zalety (m.in. szybkość i taniość; charakteryzują ekologiczną, a nie fizjologiczną reakcję gatunków; wyniki analiz można prezentować w formie różnych opracowań kartograficznych; roślinność mimo częściowego zniszczenia nie traci wartości wskaźnikowych). Wskazano także kierunki dalszych badań - dla uzyskania jednoznacznych, wiarygodnych wyników, konieczne wydaje się przeprowadzenie szczegółowych analiz fitoindykacyjnych dla wszystkich, niżowych zbiorowisk roślinnych Polski. Byłaby to próba powiązania dość niezależnych skal liczb wskaźnikowych z systemem syntaksonomicznym zbiorowisk roślinnych Polski.

Home PageZakład Geoekologii i Klimatologii


Redakcja strony WWW: Jacek Wolski

Ostatnia aktualizacja: