Wyniki wyborów uwidaczniają wyraźne zróżnicowanie przestrzenne rozmieszczenia głosów oddanych na poszczególne opcje polityczne oraz zróżnicowanie frekwencji (Ryc. 1). Obszar silnych wpływów opcji prawicowej to wschodnia część województwa, na którą składają się obwody wyborcze w gminach: Bytów, Lipnica, Studzienice, Tuchomie, Parchowo, Czarna Dąbrówka, Cewice, Nowa Wieś Lęborska. W większości obwodów wyborczych na tym obszarze rezultat opcji prawicowej przekroczył 50% głosów ważnych. Podwyższony stopień poparcia można obserwować również w sąsiadujących z tym obszarem gminach Kołczygłowy i Borzytuchom. W dużym stopniu dotyczy to również obwodów wyborczych skupionych wokół Słupska oraz w północnej części województwa. Najsłabsze poparcie opcja prawicowa uzyskała we wschodniej i południowej części badanego obszaru. Ogólnie, poparcie wahało się od 2,0% (obwód wyborczy Nadziejewo w gminie Czarne) do 72,6% (obwód Chośnica w gminie Parchowo). Wśród partii wchodzących w skład tej opcji najważniejsze znaczenie odegrała Akcja Wyborcza Solidarność, szczególnie w gminach Parchowo, Studzienice, Lipnica i Bytów położonych we wschodniej części województwa.

Zasięg dużych wpływów opcji lewicowej w bardzo dużym stopniu pokrywa się z obszarami, gdzie opcja prawicowa uzyskała słabe poparcie. Wyjątek stanowi południowa część województwa oraz rozmieszczone na całym badanym obszarze pojedyncze obwody, gdzie obydwie opcje uzyskały słabe rezultaty. Najmniejsze poparcie opcja lewicowa uzyskała w obwodzie Żukówko w gminie Parchowo - 10,2%, największe w obwodzie Wolinia w gminie Główczyce (76,5%). Wśród partii wchodzących w skład opcji lewicowej największe znaczenie miało poparcie dla Sojuszu Lewicy Demokratycznej.

W części gmin nastąpiła silna polaryzacja zachowań wyborczych. Istniały obwody, gdzie opcje prawicowa i lewicowa uzyskiwały ponad 40% wszystkich głosów (Czarna Dąbrówka, Leśnice, Żoruchowo, Rowy).

Opcja liberalna, w porównaniu z prawicową i lewicową, uzyskała słabe poparcie. Najlepszy rezultat (powyżej 20% głosów) liberałowie uzyskali w kilku pojedynczych obwodach, rozmieszczonych na obszarze całego województwa. Cechą charakterystyczną miejsc, gdzie opcja liberalna uzyskała stosunkowo duże poparcie, jest najczęściej bezpośrednie sąsiedztwo ośrodków miejskich (Słupsk, Kępice, Człuchów, Ustka, Sławno).

Analiza współzależności zachowań wyborczych

Dla potrzeb opracowania obliczono współczynnik korelacji Pearsona dla związków pomiędzy poparciem dla poszczególnych partii politycznych i frekwencji, a także występowaniem byłych PGR w obwodach wyborczych. Wyniki analizy przedstawiono w postaci macierzy dla obwodów wyborczych ogółem (Tab. 1.) oraz oddzielnie wiejskich i miejskich (Ryc. 2).

Na analizowanym zbiorze 264 obwodów wiejskich i miejskich nie stwierdzono zależności znaczących (+/-0,7-0,9) i bardzo silnych (powyżej +/-0,9). Zależność umiarkowana, czyli współczynniki korelacji zawierające się w przedziale +/-0,4-0,7 wystąpiła w 10 przypadkach, przy czym wystąpiły wyłącznie korelacje negatywne, zaś zależność słaba (+/-0,2-0,4) - w 18 (9 przypadków negatywnych i 9 pozytywnych). W celu dokładniejszego przedstawienia współzależności przeprowadzono analizę korelacji oddzielnie w obwodach wiejskich i miejskich.

Na analizowanym zbiorze 161 obwodów wiejskich nie stwierdzono zależności znaczących i bardzo silnych. Zależność umiarkowana wystąpiła w 8 przypadkach, które dotyczą zależności z ujemnym współczynnikiem korelacji. Są to następujące pary zmiennych: opcja lewicowa-AWS (-0,605), opcja prawicowa-opcja lewicowa (-0,606), opcja prawicowa-SLD (-0,582), SLD-AWS (-0,557), PGR-frekwencja (-0,482), opcja lewicowa-opcja ludowa/PSL (-0,426), opcja ludowa/PSL-SLD (-0,406) oraz opcja prawicowa-PGR (-0,403). Powyższa analiza potwierdza zatem przeciwstawność elektoratów opcji prawicowej i lewicowej.

Zależność słabą wykazało 36 analizowanych związków zmiennych. Dodatnie wartości współczynnika korelacji wykazały m.in. następujące pary zmiennych: AWS-frekwencja (+0,399), ROP-AWS (+0,358), opcja prawicowa-frekwencja (+0,359), opcja lewicowa-PGR (+0,369). Można zatem domniemywać, że elektorat prawicowy podczas analizowanych wyborów w województwie słupskim okazał się bardziej zdyscyplinowany. Zauważalna jest również dodatnia korelacja pomiędzy parami ugrupowań wchodzących w skład poszczególnych opcji. Wykazany został również związek pomiędzy zamieszkiwaniem na obszarach, gdzie do 1989 r. funkcjonowały Państwowe Gospodarstwa Rolne, a większym poparciem dla opcji lewicowej, a także, w nieco mniejszym stopniu, poszczególnych ugrupowań wchodzących w jej skład. Ujemne wartości współczynnika korelacji w tej grupie charakteryzowały m.in. następujące pary zmiennych: opcja lewicowa-frekwencja (-0,379), opcja prawicowa-PGR (-0,340), opcja liberalna-opcja ludowa/PSL (-0,297) oraz opcja prawicowa-opcja ludowa/PSL (-0,376).

Analiza korelacji w obwodach miejskich dostarcza dość podobnych wniosków. Największe różnice zachowań wyborczych dotyczą przede wszystkim frekwencji (silniejsza korelacja dodatnia dla wyborców opcji liberalnej i Unii Wolności w miastach, a ujemna dla wyborców ROP), a także korelacji z poszczególnymi partiami i opcjami politycznymi. Na przykład w obwodach miejskich silniejsze są m.in. dodatnie korelacje: KPEiR-KPEiR RP, KPEiR RP-UP, a silniejsze ujemne: SLD/opcja lewicowa-PSL/opcja ludowa, opcja liberalna-opcja prawicowa. Równocześnie na wsi silniejsze są związki dodatnie: "Samoobrona"-KPEiR, frekwencja-opcja prawicowa oraz ujemne: opcja liberalna-opcja ludowa/PSL.

Szczególnie charakterystyczny wydaje się ujemny współczynnik korelacji opcji ludowej, zarówno z opcją lewicową, jak i prawicową (lub też poszczególnych partii wchodzących w skład tych opcji). Świadczyć to może o dość wyraźnym wyodrębnieniu się trzeciej (obok lewicowej i prawicowej) opcji politycznej, której elektorat nie nawiązuje bezpośrednio do najsilniejszych ugrupowań.

Polaryzacja i dominacja poparcia wyborczego

Polaryzację zachowań wyborczych należy rozumieć jako rozkład poparcia, w którym dwie różne grupy wyborcze (partie, ugrupowania, opcje polityczne), uzyskują wyraźną przewagę nad pozostałymi, osiągając jednocześnie zbliżone poparcie. W byłym województwie słupskim w wyborach parlamentarnych w 1997 r. zauważalna jest polaryzacja postaw wyborczych. Do przedstawienia tego zjawiska zastosowano specjalnie do tego celu opracowany wskaźnik polaryzacji (WP):

, dla A_max =/= 100

oraz dla A_max = 100, gdzie:

WP - ważony wskaźnik polaryzacji

Amax - odsetek głosów (%) uzyskany przez opcję, która zdobyła 1. miejsce

Bmax - odsetek głosów (%) uzyskany przez opcję, która zdobyła 2. miejsce

Cmin - odsetek głosów (%) uzyskany przez opcję, która zdobyła 3. miejsce

Dmin - odsetek głosów (%) uzyskany przez opcję, która zdobyła 4. miejsce

Dla potrzeb niniejszego opracowania przyjęto, że aby wystąpiła polaryzacja, muszą zachodzić zależności:

A_max - B_max < B_max - C_min i A_max + B_max > 60%

czyli:

60% - B_max < A_max < 2B_max - C_min

Większość polaryzacji dotyczy zachowań wyborczych w układzie opcja lewicowa-opcja prawicowa (lub opcja prawicowa-opcja lewicowa) - Tab. 6. Taki układ stwierdzono w wiejskich obwodach wyborczych, położonych głównie w północnej części województwa oraz miastach: Miastko, Sławno, Słupsk i Ustka. W 11 obwodach wyborczych i mieście Czarne stwierdzono polaryzację w układzie opcja lewicowa-opcja ludowa (w północno-zachodniej oraz południowo-wschodniej części województwa), w 1 obwodzie opcja prawicowa-opcja ludowa (obwód Tągowie w gminie Tuchomie), zaś w 1 opcja liberalna-opcja lewicowa (obwód Dębnica Kaszubska w gminie o tej samej nazwie).

W niniejszej analizie interesujące wydawało się również zbadanie, gdzie i w jakim stopniu są najsilniejsze wpływy poszczególnych opcji, czyli, innymi słowy, które opcje polityczne, gdzie, i w jakim stopniu zdominowały zachowania wyborcze. Do tego celu opracowano wskaźnik dominacji (WD):

gdzie:

WD - ważony wskaźnik dominacji

Amax - odsetek głosów uzyskany przez opcję, która zdobyła 1. miejsce

Bmax - odsetek głosów uzyskany przez opcję, która zdobyła 2. miejsce

O zjawisku dominacji można mówić w sytuacji, gdy opcja z największą liczbą głosów uzyskała stosunkowo wysokie i wystarczająco wyraźnie wyróżniające się od pozostałych poparcie. Dla potrzeb niniejszego opracowania przyjęto, że aby wystąpiła dominacja, musi zachodzić zależność:

Amax > 133% (Bmax) i Amax > 30%

czyli: 30% < Amax > 133% Bmax

Po podstawieniu danych okazuje się, że dominacja zachodzi na obszarze 129 jednostek (75,0% wszystkich jednostek; w tym w 120 obwodach wiejskich i w 9 miastach). Z analizy przestrzennej wynika, że obszary, na których zaszła wyraźna dominacja zachowań wyborczych, są zróżnicowane i cechują się dość dużym rozproszeniem (Ryc. 22, Tab. 7-8). Na terenie województwa słupskiego wystąpiły cztery rodzaje dominacji: dominacja poparcia dla opcji lewicowej, prawicowej, ludowej oraz liberalnej. Najbardziej wyraźna jest dominacja lewicowa, która wystąpiła w 75 wiejskich obwodach wyborczych oraz w miastach Czarne, Debrzno, Człuchów, Kępice, Miastko, Sławno, Słupsk, Ustka. Dominacja poparcia dla opcji lewicowej wiąże się z gminami w części północnej (Potęgowo) oraz środkowej (Kępice, Trzebielino). Dominacja poparcia dla opcji prawicowej wystąpiła w 36 wiejskich obwodach wyborczych i Bytowie. Występuje ona głównie w środkowo-wschodniej części województwa, m.in. w gminach Lipnica, Tuchomie i Parchowo. Dominacja poparcia dla opcji ludowej miała miejsce w 8 wiejskich obwodach wyborczych, położonych głównie w gminach Czarne i Człuchów w południowej części województwa. Dominacja poparcia dla opcji liberalnej miała miejsce w jednym obwodzie wyborczym - Dębnica Kaszubska.

Cywilizacyjno-kulturowe uwarunkowania przestrzennych zróżnicowań zachowań wyborczych

Analiza zachowań wyborczych w byłym województwie słupskim w latach 1990-97 potwierdza wysoką trwałość postaw wyborczych na tym obszarze w odniesieniu do opcji prawicowej i lewicowej. Mniejszą trwałość zachowań wykazują wyborcy opcji ludowej i liberalnej. Równocześnie opcje lewicowa i prawicowa generalnie zyskiwały coraz większe poparcie, zaś opcja ludowa i liberalna je traciły. Uwagi te świadczą, że na analizowanym obszarze nastąpiło stopniowe wykształcenie (a właściwie wzmocnienie) się dwóch wyraźnych, przeciwstawnych bloków politycznych, zaś opcje ludowa i liberalna stanowią ich uzupełnienie.

Źródła zróżnicowania przestrzennego preferencji wyborczych mieszkańców byłego województwa słupskiego są w powszechnym przekonaniu utożsamiane ze zróżnicowaniem kulturowym tego województwa. Głosy na prawicę łączone są przede wszystkim z obecnością ludności kaszubskiej, jedną z bardziej wyróżniających się polskich grup etnicznych, której obszar zamieszkania obejmuje wschodnią część województwa. Równocześnie głosy na lewicę łączone są ze społecznością zamieszkującą zachodnią część województwa, która wykształciła się po drugiej wojnie światowej w wyniku napływu i zmieszania osadników z różnych stron Polski i która według powszechnych opinii ukształtowała pewną nową jakość cywilizacyjno-kulturową (Ryc. 2).

Omawiana sytuacja znajduje potwierdzenie w wynikach przeprowadzonej analizy współzależności. Okazuje się, że istnieje dodatnia korelacja (+0,369) pomiędzy poparciem dla opcji lewicowej, a istnieniem byłych PGR-ów w obwodach wyborczych. Jednocześnie opcja prawicowa w tym zestawieniu uzyskała korelację ujemną (-0,340). Ponadto istnieje umiarkowana ujemna korelacja pomiędzy związkiem zmiennych frekwencja-PGR (-0,482), słaba korelacja ujemna frekwencja-opcja lewicowa (-0,379) oraz słaba dodatnia korelacja frekwencja-opcja prawicowa (+0,359). Potwierdza to słabą aktywność wyborczą (obywatelską?) ludności zamieszkałej na terenach byłych PGR.

Wydaje się, że różnice pomiędzy dwoma grupami ludności zamieszkującymi woj. słupskie mają charakter systemowy: cechy kulturowe wiążą się ze społeczno-gospodarczymi. W przypadku Kaszubów mamy do czynienia z grupą, która znacznie dłużej rozwijała się w warunkach charakterystycznych dla państwa prawa i społeczeństwa obywatelskiego, której zapewniono warunki edukacji, samorozwoju i poszanowania własności prywatnej. Te uwarunkowania sprzyjały zachowaniu tradycjonalizmu kulturowego, związanego przede wszystkim z regionalizmem oraz światopoglądem chrześcijańskim. W przypadku Pomorza Zachodniego mamy do czynienia z ludnością, która w swej większości wywodzi się z obszarów, które co najmniej przez sto lat (1815-1915) pozostawały w ścisłych związkach z państwem rosyjskim i poddane było jego presji cywilizacyjnej. Było tam znacznie mniej możliwości do wykształcenia nawyków charakterystycznych dla obywatelskiego społeczeństwa państwa prawa i warunków dla samorozwoju. Można natomiast przypuszczać, iż rozwinęła się tu, charakterystyczna dla stosunków rosyjskich, znacznie większa podatność na rozwiązania typu autorytarnego. Na badanym obszarze ludność ta została dodatkowo ukształtowana w oparciu o infrastrukturę gospodarczą i osadniczą odziedziczoną po państwie pruskim, będącej w dużym stopniu dziedzictwem etatystycznych rozwiązań charakterystycznych dla pruskiej drogi do kapitalizmu. Te skomplikowane uwarunkowania sprzyjały erozji charakterystycznego dla polskiego społeczeństwa tradycjonalizmu kulturowego. Wydaje się, że połączenie na Pomorzy Zachodnim oddziaływań pruskiego i rosyjskiego systemu cywilizacyjnego stało się po II wojnie światowej dużym ułatwieniem dla wprowadzenia i funkcjonowania, opartego na wzorcach rosyjskich, systemu socjalistycznego. W przypadku społeczności kaszubskiej można natomiast mówić o uwarunkowaniach utrudniających wprowadzanie tego systemu. Te spostrzeżenia pozwalają przypuszczać, że za zróżnicowaniem zachowań mieszkańców województwa słupskiego stoją odmienne uwarunkowania systemowe, wynikające z oddziaływania na polskie społeczeństwo odmiennych systemów cywilizacyjnych (Koneczny 1935, Huntington 1998). Z perspektywy doświadczeń ostatnich dziesięcioleci można również zaryzykować tezę, że charakterystyczny dla Kaszubów obywatelski tradycjonalizm, okazał się skuteczniejszą drogą rozwoju niż - charakterystyczna dla Pomorza Zachodniego - autorytarna modernizacja.

Obserwowane w województwie słupskim prawidłowości bardzo wyraźnie nawiązują do sytuacji obserwowanej w skali całej Polski. Jest rzeczą bardzo charakterystyczną, że społeczność Kaszubska (wraz z pokrewnymi Kociewiakami) otoczona ze wszystkich stron przez zunifikowane społeczności zaboru pruskiego i Ziem Zachodnich tworzy pod względem zachowań wyborczych bardzo podobna wyspę do tej, jaka tworzy drobna szlachta na północno-wschodnim pograniczu dzisiejszej Polski. Tą drugą otaczają od zachodu i południa społeczności chłopskie typowe dla związanego z Rosją Królestwa Polskiego, od północy nowe społeczności Ziem Zachodnich, a od wschodu społeczność prawosławna. Podobną sytuację obserwujemy również na południu Polski, gdzie etniczni Ślązacy graniczą od wschodu ze społecznością Kongresówki (tzw. "Czerwone Zagłębie"), a od zachodu z nowym społeczeństwem Dolnego Śląska, zaś społeczeństwo Galicji od północy graniczy ze społeczeństwem byłej Kongresówki. We wszystkich tych wypadkach różnice kulturowe pokrywają się z preferencjami wyborczymi w taki charakterystyczny sposób, że społeczności typowe dla zaboru rosyjskiego, pruskiego i Ziem Zachodnich są bardziej lewicowe, natomiast grupy regionalne oraz społeczeństwo zaboru austriackiego są bardziej prawicowe. Charakterystyczne jest również to, że na Ziemiach Zachodnich, gdzie dominują osadnicy z zaboru austriackiego (Dolny Śląsk), przewaga lewicy nad prawica jest słabsza, natomiast w miejscach, gdzie dominują osadnicy z Kongresówki i byłego zaboru pruskiego (Pomorze Zachodnie), przewaga ta jest znacznie wyraźniejsza (Kowalski 2000).

Podsumowanie

Prezentowana analiza jednoznacznie wykazała, że byłe województwo słupskie charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem przestrzennym zachowań wyborczych. Na badanym obszarze zjawiska społeczno-gospodarcze były bardzo silnie powiązane z czynnikiem cywilizacyjno-kulturowym, a te wzajemnie się uzupełniając wpływają obecnie w dużym stopniu na przestrzenne zróżnicowanie preferencji wyborczych mieszkańców byłego województwa słupskiego. W związku z tym województwo słupskie pod względem preferencji wyborczych można podzielić na dwie części: środkowo-wschodnią (obszar osadnictwa kaszubskiego, przewaga wpływu sektora prywatnego, dominacja poparcia dla opcji prawicowej) i pozostały obszar województwa (obszar wpływów rolnictwa uspołecznionego, dominacja poparcia dla opcji lewicowej).

Zaprezentowane podziały nie ograniczają się jedynie do wyników wyborów z roku 1997. Podobne tendencje w przestrzennym rozmieszczeniu poparcia dla poszczególnych opcji obserwowano również w poprzednich wyborach. Zmieniający się układ administracyjny w żaden sposób nie dezaktualizuje tych spostrzeżeń. Specyfika kulturowego pogranicza pozostaje. Z początkiem roku 1999 stała się ona charakterystyczną cechą zachodniej (słupskiej) części województwa pomorskiego. Nie można również nie dostrzec, że obserwowane na tym obszarze zjawiska mają bardzo uniwersalny charakter, stanowiąc fragment ogólnopolskich zachowań wyborczych. Z tego względu sytuacja obserwowana na omawianym pograniczu kulturowym stanowi ważną wskazówkę dla zrozumienia charakteru ogólnopolskich podziałów politycznych i ich przestrzennego aspektu. Można również z dużym prawdopodobieństwem sądzić, że wyborcze układy przestrzenne zaobserwowane w byłym województwie słupskim będą się powtarzać w kolejnych wyborach.

1. Poparcie dla opcji politycznych w wyborach parlamentarnych w 1997 r. (178 kB)

2. Polaryzacja poparcia dla opcji politycznych w wyborach parlamentarnych w 1997 r. (59 kB)

3. Poparcie dla opcji prawicowej w wyborach parlamentarnych w latach 1991, 1993 i 1997 oraz w wyborach prezydenckich w 1995 r. (61 kB)

4. Granica polsko-niemiecka w 1939 r. a udział ludności kaszubskiej w końcu XX w. (147 kB)

5. Udział własności PGR w gminach w 1989 r. (127 kB)

6. Korelacje pomiędzy występowaniem PGR a frekwencją oraz wynikami głosowań na poszczególne partie i opcje polityczne w wyborach parlamentarnych w 1997 r. w wiejskich obwodach wyborczych (87 kB)