Zakład Badań Geośrodowiska

STACJE TERENOWE - SZYMBARK


Historia

Stacja Naukowa Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk w Szymbarku została utworzona w 1965 r. Instytut Geografii PAN przejął obiekt należący do Państwowego Gospodarstwa Rolnego „Stadnina Koni” w Siarach, o powierzchni 5,2 ha, będący tzw. „resztówką” pozostałą po parcelacji majątku dworskiego „Bystrzyca”. W obrębie obiektu znajdowały się: XIX-wieczny modrzewiowy dworek, oficyna, budynki gospodarcze oraz naturalny park leśny.

Zdjęcie głównego budynku Stacji z "aeroplanu" - lata 30. XX wieku

Stacja Naukowa w Szymbarku, od strony naukowej, jest częścią Zakładu Badań Geośrodowiska IGiPZ PAN w Krakowie, a głównym inicjatorem jej założenia i realizowanego programu badawczego był prof. dr hab. Leszek Starkel. Po przeprowadzeniu gruntownych remontów Stacja Naukowa IGiPZ PAN w Szymbarku pełni funkcję ośrodka badawczego, dydaktycznego, konferencyjnego oraz wypoczynkowego.

Otwarcie Stacji Naukowej IG PAN w Szymbarku, 1.09.1968 (na zdj. od lewej E. Gil, A. Kotarba, A i B. Welcowie oraz J. Słupik

Program naukowy Stacji obejmuje szeroki zakres badań nad współczesnymi procesami modelującymi środowisko przyrodnicze Karpat Fliszowych o różnym stopniu antropopresji: obiegu wody na stokach i w zlewniach, erozję gleb, procesy osuwiskowe, kształtowanie koryt rzecznych. Obszar szczegółowych badań obejmował ok. 70 km2, położony w brzeżnej, północno-zachodniej części Beskidu Niskiego, w tym zlewnie Bystrzanki i Bielanki, każda o powierzchni 13 km2.

Dyskusja terenowa (na zdj. od lewej: J. Słupik, L. Dauksza, J. Cegła, L. Badea oraz L. Starkel)

Prace badawcze rozpoczęły w 1965 r.: geomorfologiczne (A. Kotarba) i hydrograficzne (J. Niemirowska). Ich kontynuacją były w latach 1969-1973 badania: glebowe (B. Adamczyk), zbiorowisk roślinnych leśnych (J. Staszkiewicz) i pól uprawnych (Z. Wójcik), użytkowania ziemi (E. Gil) oraz mezo- i mikroklimatyczne (B. Obrębska-Starklowa). Wyniki tych prac stanowiły tło dla badania nad współczesnymi procesami.

M. i A. Kotarbowie podczas pobytu na Stacji, 1969 rok

Od 1 listopada 1967 r. rozpoczęto obserwacje meteorologiczne na stoku doświadczalnym Stacji oraz w dolinie rzeki Ropy (D. Dubiel-Spólnik).

Obserwacje meteorologiczne na Stacji (na zdj. D. Spólnik)

W 1968 r. rozpoczęto badania procesów stokowych - spływu powierzchniowego i śródglebowego oraz spłukiwania gleby w oparciu o poletka doświadczalne (J. Słupik, E. Gil): na stoku doświadczalnym Stacji (4 poletka o zróżnicowanym użytkowaniu rolniczym), na stoku łąkowo-pastwiskowym Technikum Rolniczego w Bystrej, stoku rolniczym na Wiatrówkach oraz w ekosystemie leśnym na stoku Jeleniej Góry. Od 1985 roku kontynuowane tylko na stoku doświadczalnym Stacji. Badania obejmują relacje spływu powierzchniowego i erozji gleb oraz spływu śródglebowego do warunków meteorologicznych (opadów, tajania pokrywy śnieżnej) oraz sposobu użytkowania ziemi.

Montaż lizymetrów na stoku doświadczalnym Stacji (na zdj. J. Słupik)

Badania hydrologiczne obejmują zagadnienia związane z warunkami i rozmiarami odpływu wody z górnej części zlewni Ropy oraz jej dopływów - Bielanki i Bystrzanki, rozpatrywane na tle zmian w osadnictwie i użytkowaniu ziemi w II połowie XX wieku (R. Soja). W celu realizacji tych badań w 1968 r. założono stacje hydrometryczne na Bystrzance, Ropie (303 km2) i Bielance.

Montaż stacji limnigrafcznej na rzece Ropie (na zdj. po prawej R. Soja)

Od 1968 r. prowadzone są badania nad kształtowaniem koryt rzecznych, z zastosowaniem metod geodezyjnych. Badania koncentrowały się w korycie Ropy, gdzie wykonano przeglądowe zdjęcie całego koryta rzeki (w skali 1: 5000 i 1:2000) i szczegółowe zdjęcie geodezyjne (1:500) wybranych jego fragmentów (L. Dauksza). Kontynuacją tych badań były pomiary zmian koryta Ropy w Szymbarku w obrębie wodowskazu Szymbark IG PAN (R. Soja). Badaniami objęto również budowę terasy dennej doliny Ropy, jej skład mechaniczny i wiek (metodą 14C) oraz migrację koryta rzecznego w XIX i XX w.

Koryto Ropy w Szymbarku-Łęgi, 1969 rok (na zdj. J. Słupik, L. Dauksza)

Od 1994 roku na Ropie funkcjonuje zbiornik retencyjny Klimkówka, odległy o ok. 16 km w górę rzeki w stosunku do profilu wodowskazowego Stacji. Zmiany hydrologiczne, hydrochemiczne, geomorfologiczne oraz krajobrazowe w obrębie doliny Ropy determinowane powstaniem zbiornika, znalazły odzwierciedlenie w pracach Ł. Wiejaczki.

Badania terenowe na zbiorniku Klimkówka w okresie zimy (na zdj. Ł. Wiejaczka)

W celu określenia bilansu denudacyjnego, w zlewniach Bystrzanki i jej dopływów oraz w korycie Ropy, od 1968 r. prowadzone są pomiary ilościowe i jakościowe substancji unoszonych i rozpuszczonych, odprowadzanych ze zlewni (A. Welc, W. Bochenek, M. Kijowska).

Kartowanie geomorfologiczne koryta Bystrzanki w 2010 roku (na zdj. M. Kijowska i E. Gil)

Badania procesów osuwiskowych, związane w Szymbarku w głównej mierze z brzeżną strefą nasunięcia płaszczowiny magurskiej, prowadzone były w latach 1968-1975 na osuwiskach: „Kawiory”, „Zapadle”, (A. Kotarba, L. Dauksza, E. Gil) i we współpracy z IBW PAN Gdańsk - „Bystrzyca” (1979-1984). Określono również datowaniem metodą 14C wiek bezwzględny osuwisk. Do badań tych powrócono w latach 1996-98 (W. Bochenek, E. Gil), a następnie kontynuowane są w ramach grantów badawczych wspólnie z IBW PAN Gdańsk, PIG O. Kraków i w ramach międzynarodowego 5 programu UE „ALARM”. W badaniach mechanizmu ruchu osuwisk stosowane są metody geodezyjne, sejsmiczne, elektrooporowe i inklinometryczne oraz numeryczne opracowywanie danych.

Pomiary inklinometryczne na osuwisku "Kawiory" (na zdj. od lewej L. Zabuski i W. Bochenek)

W oparciu o znajomość rozpoznanych uprzednio elementów środowiska przyrodniczego oraz procesów fizyczno-geograficznych, przeprowadzono typologię ekosystemów na terenie Szymbarku (E. Gil).

Od 1994 r. Stacja uczestniczy w programie badawczym Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego (prowadzony na terenie Polski przez 8 Stacji badawczych), koordynowanym przez PIOŚ. Program ten obejmuje badania abiotycznych i biotycznych elementów środowiska przyrodniczego i procesy w nim zachodzące, ze szczególnym zwróceniem uwagi na ich negatywny wpływ na jego funkcjonowanie.

Sympozjum ZMŚP w Szymbarku w 2003 roku (na zdj. od lewej: R. Soja. A. Kowalkowski, L. Starkel, E. Gil, A. Kotarba, A. Kostrzewski, Z. Zwoliński)

Prace badawcze Stacji prowadzone są w szerokiej współpracy z innymi jednostkami badawczymi: Instytutem Geografii UJ, Instytutem Botaniki UJ, Uniwersytetem Rolniczym w Krakowie, Zakładem Zagospodarowania Ziem Górskich PAN, Instytutem Budownictwa Wodnego PAN w Gdańsku, Państwowym Instytutem Geologicznym O. Kraków oraz we współpracy międzynarodowej CNR Włochy (Turyn, Padwa).

Jubileusz 40 lecia Stacji w Szymbarku (na zdj. W. Bochenek oraz Dyrekcja IGiPZ PAN)